┴taksverkefni um a­b˙na­ hrossa og h÷nnun hesth˙sa

Mˇr


Mˇr er tegund undirbur­ar sem vi­ Ýslendingar Šttum a­ geta framleitt ß hagkvŠman hßtt. Til eru mˇgrafir vÝ­svegar um landi­ og hefur mˇr veri­ nota­ur til einangrunar Ý h˙sum, upphitunar, til ■ess a­ reykja vi­ svo eitthva­ sÚ nefnt. Mˇr er brenndur og ■annig nřttur sem orkuau­lind vÝ­svegar um heiminn og eru Finnar ■ar fremstir me­al jafningja. Mˇrinn er einnig nota­ur Ý pl÷nturŠkt og var flutt inn eitthva­ a­ mˇ Ý gegnum blˇmasala fyrir nokkrum ßrum sem nřttist ßgŠtlega sem undirbur­ur fyrir hross.

Gamlar heimildir eru til um mˇt÷ku ß ═slandi og var unni­ a­ skřrslum um gildi mˇs til orku÷flunar. ═ ■essum heimildum er ekki tala­ um mˇ sem undirbur­ undir b˙fÚna­ heldur sem eldsneyti fyrir i­na­ og til upphitunar. Rannsˇknir voru framkvŠmdar um land allt og tali­ var ■ß a­ heildarflatarmßl mˇmřra ß ═slandi vŠri Ý kringum 3.000 ferkÝlˇmetrar sem myndi skila u.■.b. 2 milljar­a tonna af ■urrum mˇ (Freysteinn Sigur­sson og ١rˇlfur Hafsta­, 1980).

Kostir:

  • Dregur grÝ­arlega vel Ý sig ammˇnÝak
  • Gˇ­ rakadrŠgni
  • Ver­ur gˇ­ grˇ­urmold (e.t.v. marka­svara)
  • Mj÷g hˇfvŠnt efni fyrir hross sem eru veik fyrir Ý hˇfum
  • Heldur sÚr betur en annar undirbur­ur
  • Minna magn nota­ en a­rar tegundir undirbur­a


Gallar:

  • Veldur ˇŠskilegum umhverfisßhrifum ß votlendi ■ar sem ■a­ er rŠst fram
  • Ůetta er jar­vegur svo hestarnir gŠtu or­i­ a­eins skÝtugir
  • Ůungt efni Ý me­f÷rum
  • Erfitt a­ vei­a ˙t blauta efni­ ˙r stÝunum vegna ■ess a­ vŠtan veldur litlum litabreytingum
  • LÝti­ vita­ um hvort Ýslenskur mˇr hefur s÷mu eiginleika sem undirbur­ur og erlendur mˇr.

Nßnar um mˇ

Mˇlendi
═slenskum mřrum mß skipta Ý flˇa- og hallamřrar. A­aljurtir Ý Ýslenskum mřrum eru řmsar starategundir en erlendis er mˇtaka ˙r hßmřrar algengar en ■Šr eru mynda­ar ˙r mosa ■ß a­allega svar­mosa (Sphagnum) en mˇr me­ ■annig samsetningu er nefndur (peat moss). Hßmřrar eru engar hÚr ß landi ■ˇ svo a­ svar­mosi finnist Ý einhverju mŠli (Ëskar Bjarnason, 1966). Munur er ß ■eim mˇ sem er nřtanlegur hÚr ß landi og erlendis, okkar mˇr er ekki eins vatnsgleypinn og inniheldur meiri ÷sku. Ůar af lei­ir er hann ekki eins blautur hjß okkur bori­ saman vi­ erlenda mˇinn (Freysteinn Sigur­sson og ١rˇlfur Hafsta­, 1980). MikilvŠgt er a­ rannsaka hvort a­ ■essir ■Šttir hafa ßhrif ß ■eim eiginleikum sem hrossa eigendur sŠkjast eftir Ý undirbur­i, ■.e. rakadrŠgni og hŠfilegu sřrustigi.

Hva­ er mˇr?

Mˇr ver­ur til vi­ ˇfullkomna rotnun ■eirra jurta sem Ý mřrunum vaxa. Mˇl÷gin myndast af leifum grˇ­ursins sem deyr ß hverju hausti, ■annig hla­ast upp mˇl÷g hvert ofan ß anna­. Ůannig er tali­ a­ einn metri af mˇlagi myndist ß bilinu 1-3 ■˙sund ßrum. Vegna ■ess hve mřrar eru vatnssˇsa ■ß rotna hinar dau­u pl÷ntur ekki a­ fullu vegna s˙refnisleysis. En Ý sta­ rotnunar fer Ý gang hŠgfara ummyndun vegna tillur­a loftfŠlinna gerla(Ëskar Bjarnason, 1966)

Hvernig er mˇrinn unninn?

En ef a­ vinna ß mˇ ˙r mřrum ■arf a­ byrja ß ■vÝ a­ rŠsta ■Šr fram ■annig a­ ■Šr ver­i vÚlfŠrar, ■ˇ svo a­ Ý sumum tilfellum nŠgi eitt ßr ß­ur en mˇtekja hefst ■ß ■arf a­ hafa Ý huga a­ Ý Finnlandi lÝ­ur allt a­ 5 ßr frß ■vÝ a­ framrŠsing ß sÚr sta­ ■ar til mˇtekja getur hafist.

 

Til eru ■rjßr megina­fer­ir vi­ mˇt÷ku: MˇtŠting, mˇskur­ur og mˇle­juger­.

MˇtŠting fer ■annig fram a­ fyrst eru grafnir skur­ir me­ nŠgjanlegu millibili svo efstu l÷gin ■orni ■a­ miki­ a­ tŠki komist yfir ßn ■ess a­ eiga ■a­ ß hŠttu a­ s÷kkva Ý mřrinni. ŮvÝnŠst (oft ßri seinna) er hafist handa vi­ a­ rˇta Ý efstu l÷gunum og vindur og sˇlargeislar lßtnir um a­ ■urrka ■a­ sem liggur efst. Ůegar efni­ er or­i­ nˇgu ■urrt til ■ess a­ hir­a ■a­ eru kalla­ar til stˇrvaxta ryksugur sem soga mˇinn af yfirbor­inu. Reikna mß me­ 2-3 daga ■urrktÝma.

Mˇskur­ur fer ■annig fram a­ mˇrinn er ristur ni­ur ß hßlfs meter dřpi hann hirtur Ý k÷gglum og dreift ß slÚtt yfirbor­ og hirtur ■egar hann er nŠgjanlega ■urr. Gera mß rß­ fyrir 2-4 vikna ■urrkunartÝma eftir skur­.

Mˇle­juger­ fer ■annig fram a­ hann er brotinn ni­ur me­ vatnsbunu og sÝ­an dŠlt ß ■urrkunarsta­ e­a Ý ■urrkara, kostir ■essarar a­fer­ar er a­ ekki er ■÷rf ß l÷ngum



Mˇtaka me­ stˇrtŠkum mˇsugum

Ekki er greinah÷fundur a­ mŠla me­ stˇrfelldum mˇtekjum um land allt ■ar sem ■etta hefur mikil umhverfisßhrif, en hugsanlega er hŠgt a­ nřta okkar Ýslenska mˇ ß raunhŠfan og hagkvŠman hßtt. Minnka mß umhverfis■ßttinn ef mˇrinn er fluttur til baka eftir notkun sem ■ß frjˇsamur jar­vegur til rŠktunar Ý sta­ flˇamřri.


Heimildarskrß

Airaksinen, S., Heinonen-Tanski, H., & Heiskanen, M. L. (2001). Quality of different

           bedding materials and their influence on the compostability of horse manure.

           Journal of Equine Veterinary Science, 21(3), 125-130.


Freysteinn Sigur­sson og ١rˇlfur H. Hafsta­. (1980). Mˇr ß ═slandi - k÷nnun heimilda um

           magn og ger­. Orkustofnun Jar­k÷nnunardeild, 66 bls.


Ëskar Bjarnason. (1966). ═slenzkur mˇr. Hßskˇli ═slands atvinnudeild. 88 bls.

 


Hross Ý hollri vist
B˙tŠknih˙s LbhÝ
www.hesthus.is
hesthus@hesthus.is